Patrimonio / Ondarea

Iruñeko Udaleko Ordenantza berri indarrean: Plantilla euskalduntzeko betebeharrik ez, elebitasuna murriztuta

euskara

euskara


2020ko apirilaren 14an argitaratu zen Nafarroako Aldizkari Ofizialean Iruñeko Udaleko Euskararen Ordenantza berria. Hauexek dira aldaketa nagusiak:

UDALEKO LANGILERIA EUSKALDUNTZEKO NEURRIAK

Bai laukoaren garaiko Ordenantzan bai Ordenantza berrian, hizkuntz eskakizunak ez dira zehazten. Plantilla Organikoaren esku geratzen dira. Aurreko Ordenantzan hauxe ezartzen zen: «Hizkuntza-eskakizunak esleituko zaizkie hala jendeari aurrez aurre arreta ematea zeregin duten lanpostuei nola, aurrez aurrekoak izan gabe, herritar euskaldunei arreta emateari lotuta daudenei». Hala ere, gerorako uzten zen lanpostu horiek zeintzuk ziren zehaztea. Orain ere badira Alor bakoitzean bi lanpostu elebidun, herritar euskaldunak artatzeko aski jo direnak, nahiz eta modu nabarmenean nahiko ez izan.

Aurreko Ordenantzak udal zerbitzuak ematen dituzten enpresak ere behartzen zituen langile elebidunak hartzera herritarrekin zuzeneko harremanak edukiz gero. Dena den, herritarrekin zuzeneko harremana duten lanpostuak geroago zehaztu beharko zituzkeen Udalak, Plantilla Organikoko langileekin egin beharreko gisa berean. Oraingo Ordenantzarekin hau guztia desagertu da.

Euskara meritu moduan baloratzeko orduan bi aldaketa daude. Lehen, beste hizkuntzak baloratuz gero, euskara % 25 gehiago baloratu behar zen. Oro har, halaxe egiten zen. Noski, kasu gehienetan beste hizkuntzak ez ziren baloratzen eta orduan euskararekiko betebeharra desagertzen zen. Oraingo Ordenantzarekin Udalak aukera du euskara beste hizkuntzak baino % 25 gehiago baloratzeko, baina ez betebeharra.

Aurreko Ordenantzak euskara, beharrezkoa ez bazen, beti % 5 puntuatzea aurreikusten zuen eta jendaurreko lanpostuetan % 10. Oso azken unean sartutako testua izan zen (behin betiko onespenean). Behin-betiko testuak asko hobetu zuen Ordenantza, baina aurreko udal gobernuak ez zuen aplikatu nahi izan. Boterea galdu arte saihestu zuen artikulu hori, egin zituen deialdi guztietan. Orain, Ordenantza berriarekin, Udalaren esku geratzen da deialdi bakoitzean euskara meritu moduan baloratzea ala ez.

ELEBITASUNA

Aurreko Ordenantzak elebitasuna zabaldu zuen webguneetara, sare sozialetara, administrazio elektronikora, obra eta trafikoko seinaleetara eta kanpo-irudira. Ordenantza berriak hori guztia ezabatu du, beste zenbait kasutan mantendu badu ere (1997ko Ordenantzak zehaztutako kasuetan).

Ekitaldietan euskararen erabilera bermatuko zela zioen aurreko Ordenantzak. Hori desagertu da Ordenantza berrian.

Udalaren euskarazko publizitatea % 50 izatetik % 25era igaroko da. Udalaren komunikabideetan euskararen erabilera jaitsiko da % 50etik % 20ra.

Elebitasuna euskarri berean izan beharrean, euskarri ezberdinetan ezar daiteke Ordenantza berriarekin (hau trikimailu bat izaten da euskara jendearen begi bistatik desagerrarazteko: euskarazko liburuxkak askotan ez dira banatzen).

Aurreko Ordenantzak hauxe zioen: “Testua bi zutabetan idazten bada, ezkerrean euskarazkoa jarriko da, eta eskuinean gaztelaniazkoa; eta antolaera bertikala bada, goialdean euskarazko testua jarriko da, eta behealdean gaztelaniazkoa”. Hau desagertu da, baina Euskararen erabilera arautzen duen 103/2017 Foru Dekretuan horrela jarrita dago, euskara lehenetsita (hau epaileek ez zuten baliogabetu). Hori bai, aurreko gobernu taldeak ia sistematikoki saihestu zuen Foru Dekretuaren artikulu hori aplikatzea.

 Toponimiari dagokionez, aurreko Ordenantzak hauxe ezartzen zuen: “Ele bikoak izan beharko dute hiriko bide eta espazio publiko ororen izenek, hirigintza-unitateenek eta kulturako, kiroleko, gizarteko eta abarreko ekipamendu eta hornidurenek, organo eskudunak halakoak noiz onetsi eta une horretatik bertatik”. Hau desagertu da Ordenantza berriarekin.

Euskararen sustapenari dagokionez, hauxe desagertu da: “Euskararen erabileraren sustapena –hala administrazio publikoarekiko harremanetan nola lan-munduan eta merkataritzan–. Halaber, parte hartuko du euskarazko zein euskara sustatzeko argitalpenetan”. Euskaraz egindako arte eta kultur sormena sustatzea ere desagertu da.

Musika-irakaskuntza euskaraz eskaintzeko arauketa oso eskasa zen lehen eta oso eskasa da orain. Haur eskoletan gurasoen hizkuntza hautua ahalik eta hoberen bermatzea arautzen da orain, lehen bezala. Praktikan, testu eskasa. Euskarazko haur eskolak auzo guztietara zabaltzeko konpromisoa ez da hartzen orain. Lehen ere ez.

LABURPENA

Plantilla euskalduntzeko betebehar oro desagertu da eta elebitasunarekiko konpromisoa nabarmen murriztu da.

ADMINISTRAZIOAN EUSKARAZ TALDEA


El Euskera en la provincia de Huesca

Huesca

Huesca


La presencia del euskera en la provincia de Huesca y en su propia capital se pueden confirmar no sólo gracias a la toponimia que ha llegado hasta hoy en día, sino también a través de unos pocos documentos oficiales (en Huesca capital) que nos muestran que era hablado en sus calles en los siglos XIV y XVI. Si ya era hablado en el siglo XIV, tenemos que suponer que también lo era en los siglos anteriores; (el único documento de este siglo que ha llegado hasta nosotros y hace referencia al euskera hablado, está fechado en 1349). Así mismo hemos de citar los cartularios del Monasterio de San Juan de la Peña, importantísimo monasterio cercano a Jaca, fundado por el rey pamplonés Sancho III el Mayor, en donde aparece abundante toponimia vasca, documentado en el Volumen II del «Cartulario de San Juan de la Peña» del historiador Antonio Ubieto Arteta en 1963.

Según algunas palabras encontradas en documentos de éste monasterio, los primeros reyes de Aragón, como Ramiro I y su hijo Sancho Ramírez, bien pudieron ser euskadunes, por el uso de palabras como «osaba» (tío) y «eitan» (aita=padre), pero que en los documentos del siglo XI encontrados se ha de entender como señor o gobernador de una región («eitán Jimeno Garcés, senior de Sos, Boltaña y Uncastillo«).


Portada del Libro de Arnault Oihernart. Primera edición de 1638


Ya en el siglo XVII, el historiador vasco-francés Arnaud Oihenart, en su obra «Notitia Utrisque Vasconiae tum Ibericae tum Aquitanicae», publicada en París en 1638 y 1659, afirmaba que el euskara se hablaba también en toda la Jacetania, y lo citaba como una región más donde se hablaba este idioma.[1]

vasconum populi: citra Pyrenaeum sunt navarri, iaccenses, alavenses, ipvscvates y biscaini; ultra Pyrenaeum gascones y vasci.

El fallecido lingüista guipuzcoano Bixente Latiegi (+, Vitoria-Gasteiz, 26 de junio de 2005), afirmó que el euskera hablado en las calles de Huesca en el siglo XIV pudo proceder de los guerreros aragoneses y sus familias que, dirigidos por su Rey Pedro I de Aragón, tomaron la capital a los musulmanes en el año 1096. No debemos de olvidar que un proto-euskera o euskera antiguo, era abrumadoramente hablado por las poblaciones montañesas del norte de Huesca, por lo que esta teoría sí tiene visos de realidad.

Bixente Latiegi lamentaba que no quedase ningún documento escrito en euskera en los archivos de Huesca, ya que así no es posible saber qué dialecto hablaban sus vecinos. A pesar de todo, su sospecha era que tenían que hablar un dialecto oriental, de la misma raíz que el desaparecido dialecto roncalés (uskara roncalés).

Ya a comienzos del siglo XIX, otro laburdino, Dominique Joseph Garat, ministro de Justicia del primer Gobierno republicano francés de 1792-1793, comunicó al propio Napoleón Bonaparte que en todo el norte de Huesca -hasta frontera con Cataluña- se hablaba un dialecto del vascuence.

Documentos redactados en Huesca

Fue Ricardo del Arco y Garay, historiador español fallecido en Huesca en 1955, quien al parecer, como facultativo del cuerpo de archiveros de Huesca, encontró en 1913 un documento de 1349 que prohibía el uso del vascuence, así como del hebreo y el árabe, en el mercado de Huesca.

Item muyl corredor nonsia usado que faga mercaderia ninguna que compre nin venda entre ningunas personas, faulando en algarabía ni en abraych nin en basquenç: et qui lo fara pague por coto XXX sol. Anyo 1349.

Topónimos en el valle de Ansó

Según el lingüista navarro Juan Carlos López-Mugartza (Zaragoza, 1961), licenciado en filología vasca por la Universidad del País Vasco, en su tesis doctoral «Erronkari eta Ansoko toponimiaz»[1] (toponimia de Roncal y Ansó) defiende que un dialecto oriental del euskara debió hablarse también en Ansó hasta aproximadamente el siglo XVI. Para llegar a esa conclusión utilizó una técnica consistente en verificar el porcentaje de topónimos de origen vasco, donde un 100% de ellos supondría que en ese lugar, el idioma está vivo, cuando el porcentaje es entre el 60-70%, se data el uso del euskara hacia 1870.

Estos son algunos topónimos de Ansó recogidos por López Mugartza:

ACHART / AGORRETA / AINZATE / AIZAGORRIA / ALANO / ANDADERRA / ANDREGIA / ANSABERA / APABURUA / APALIROA / ARANDARI / ARANDE / ARANDI / ARANNA / ARBIDIA / ARCAYOLA / ARGUIBELA / ARRACONA / ARRE / ARRIGO / ARROMENDIA / ARRUZQUIA / ARSABELA / ARTAPARRETA / ARTOSA / ARTXINTXA / ASPE / ASTANES / AUNZATE / AURRIETA / AYENZAL / AYERNA / AZTAPARRETA / BAKUETA / BELEZKARRA / BERRICHO / BOARAL DE ZURIZA / BURGUIA / CARREGUIA / CENIOCHA / COBIERTO DE LEYNSOLA / COLLADO ABIZONDO / ÇUBERRIA / CUBILARROLA / CUCHET DE GARAY / CHIVARNÉ / ELURRIAGA / ERROMENDIA / ESLICEA / EZCURRA / EZKAURRI / EZPELA / EZPILDOYA / GAMOETA / TXIKEA / GARAI / GARATEA / GORRIA / GORRINÇA SOROA / GRADAS DEL PUENTE DE ZUBERRIA / HORDOQUI / IDOYA / IDOIA / INCEA / INTZEA / INZA / INTZA / IZAGORRIA / IZARRA / KARREGIA / KINBOA / LACARREGIA / LANDADERRA / LANDETA / LAPARRA / LAPIZA / LARRA / LARRAILLE / LARRAZA / LARRERIA / LINZARRA / LINZOA / LIZAPEA / LOIQUEA / LORDOQUI / LURRIAGA / MENDIBER / MUZURGUEA / NARANCOA / ORDOKI / OSOBIA / OZA / QUIMBOA / ROSPEDEA / ROZPEDEA / RUZQUIA / RUSQUIA / SALGOA / SAYESTICO / SAYOLA / SOASQUÍ / TURRIETA / TXAMANTXOIA / TXIKEA / TXIPETA / ULLIRREGUIA / URRIA / URRIAGUETA / URRISTI / URRISTE / USARNA / USOBIA / XAMAR / ZAPATAIN