Patrimonio / Ondarea

La supuesta ciudad de Iturissa empieza a mostrar su magnitud

Iturissa

Iturissa


Tras cinco años de estudios y sondeos, durante estos días se está realizando una excavación de mayor envergadura en la supuesta ciudad de Iturissa y se está recuperando la calzada romana que llegaba hasta ella. Gruesos muros de esa ciudad están ya a la vista.

Una alambrada electrificada, para que no entre el ganado, circunda el terreno escogido para realizar las primeras excavaciones de cierta envergadura en la llanura compartida por las localidades de Auritz y Auritzberri. Cerca de allí, un cartel de madera indica que nos encontramos en término de ‘‘Zaldua-Iturissa’’. Muchos dan por hecho que se trata de la ciudad vascona que Ptolomeo citó hace 1.900 años, pero todavía no ha aparecido ninguna prueba que lo ratifique, ninguna epigrafía que saque de dudas a los investigadores.

En cualquier caso, la importancia de este yacimiento es evidente. Desde el pasado día 10 está trabajando en él un equipo internacional del Museum of London Archeology (MOLA, por sus siglas en inglés). Lo integran cuatro arqueólogos ingleses, un irlandés y una italiana, ayudados por otros doce arqueólogos procedentes de Madrid, Sevilla, Huelva y otras localidades. Estos últimos están trabajando y aprendiendo al mismo tiempo, bajo la dirección de miembros de la Sociedad de Ciencias Aranzadi.

El yacimiento es de grandes dimensiones, pero los trabajos se han centrado en un lugar muy concreto elegido de antemano, justo entre dos ‘‘domus’’ (casas romanas) por donde pasaba la calzada que atravesaba el Valle de Arze (Artzibar) y llegaba hasta la supuesta ciudad de Iturissa. Desde este lugar continuaba después hacia Orreaga y atravesaba el puerto de Ibañeta hacia Luzaide, camino de las Galias.

Durante los últimos días los arqueólogos han removido varias toneladas de tierra y han sacado a la luz los gruesos muros de un edificio de grandes dimensiones. Podría tratarse de las termas que existían en ese lugar, ya que las casas se construían de madera, pero todavía no se ha podido confirmar.

También han aparecido buen número de ruinas y reconstrucciones, porque se trata de un yacimiento cuyos restos se han ido reutilizando a lo largo de los siglos. De hecho, se ha constatado la existencia de cuatro o cinco suelos y se espera encontrar más antes de llegar hasta el fondo del yacimiento.

 

Un proyecto integral del yacimiento

Los estudios realizados en años anteriores mediante las técnicas más modernas aportaron la ‘‘fotografía’’ de este yacimiento escondido bajo tierra, siendo considerado el programa de prospecciones geofísicas más importante realizado en Nafarroa.

En la campaña de este año, que finalizará el próximo día 31, se está comprobando si en este lugar existe arqueología de calidad para poder hacer un proyecto integral de todo el yacimiento. Por lo que se ha encontrado hasta ahora, los resultados están siendo muy buenos. En catas y sondeos realizados en años anteriores ya se habían hallado restos de cerámica, de un horno, tachuelas de las usadas en las sandalias romanas y muchos clavos, que fueron utilizados probablemente en la construcción de los edificios de madera.

A pesar de la magnitud de la ciudad ubicada en el paraje de Zaldua, los arqueólogos que participan en estas excavaciones no pueden confirmar todavía que se trata de Iturissa. Las fuentes clásicas dicen que esta ciudad romana, ubicada en territorio vascón, estaba situada a 22 millas de Iruñea. Teniendo en cuenta que una milla equivale a 1.481 metros, se ubicaría aproximadamente en término de Bizkarreta-Gerendiain, es decir, varios kilómetros antes de donde se encuentra el yacimiento de Zaldua. Sin embargo, las distancias citadas por lo geógrafos de la antigüedad tampoco suelen cuadrar para los yacimientos ubicados en otros lugares.

En el caso de la ciudad que ahora está saliendo a la luz, se sabe que existía una gran mansión romana que fue levantada al lado mismo de la calzada, en la que vivirían unos pocos romanos. La gran mayoría serían nativos, es decir, vascones de la zona que habrían ido levantando sus casas en torno a esa mansión. La mayoría de ellos trabajarían como artesanos, para dar servicio al tránsito de personas que circulaba por esa calzada.

Hay que tener en cuenta que se trataba de una vía de gran importancia, ya que enlazaba la comarca de Jacetania con las tierras de Donibane Garazi a través de Zangoza, Irunberri, Agoitz y Orreaga. Cerca de esta última localidad también se han descubierto, gracias al trabajo de Juan Mari Martínez Txoperena y otros miembros de Aranzadi, tramos de la calzada que atravesaba el puerto de Ibañeta hacia Luzaide. Esa calzada no coincide con el actual Camino de Santiago que discurre por el collado de Lepoeder, sino cerca de la actual carretera, por la ladera más soleada de la montaña.

La gran ventaja de este trazado romano es que está situado mucho más bajo y podía ser utilizado la mayor parte del año, mientras que el que discurre por Lepoeder tenía que superar una altitud de 1.400 metros y quedaba cortado varios meses al año a causa de la nieve.

La calzada iba por Artzibar

Lo que sí está ya fuera de duda es que la calzada romana que llegaba hasta la supuesta ciudad de Iturissa no discurría por el actual trazado del Camino de Santiago entre Iruñea y Orreaga, como se creía hasta hace poco, sino que llegaba hasta allí por Artzibar. En este valle se han hallado seis miliarios, mientras que por la ruta de Zubiri no se ha encontrado ni una sola evidencia de que el camino tradicional de la Ruta Jacobea hubiera sido una calzada romana.

La que cruza Artzibar está siendo puesta en valor por los ayuntamientos de Luzaide, Orreaga, Auritz, Auritzberri, Erroibar, Artzibar, Agoitz y Ekai-Longida. Se trata de un tramo de 26 kilómetros que parte desde el yacimiento romano de Iturriotz, cerca de Billabeta, y remonta el valle por las localidades de Erdozain, Nagore, Zandueta, Uriz, Urdirotz, Saragueta y Lusarreta, para salir a la amplia llanura de Errozabal, situada entre el cámping Urrobi y Orreaga.

La calzada no discurre por el fondo del valle, como la actual carretera, sino que va a media ladera, por la parte más cómoda y evitando fuertes pendientes, tal como hacían los romanos para posibilitar el paso de los carros. El punto más elevado por Artzibar se encuentra a unos mil metros, altitud similar al paso de la calzada por el puerto de Ibañeta. En esta zona se han encontrado dos nuevos miliarios epigráficos, lo que confirma que la calzada se trazó cerca de la actual carretera. En la actualidad esta calzada está siendo limpiada, señalizada y puesta en valor para que sirva de atractivo turístico y cultural a las personas que visitan la comarca.

El Gobierno navarro acordó el pasado miércoles conceder una subvención de 100.000 euros al que denomina ‘‘Proyecto Iturissa’’, que será gestionada por el Ayuntamiento de Auritz.

Cronología
AGOSTO DE 2011

Juan Mari Martínez Txoperena, vecino de Auritzberri, halla la supuesta ciudad de Iturissa.

SETIEMBRE DE 2012
Unos sondeos confirman la existencia de edificios, un horno y cerámica imperial.

2013-2015
Se elabora un mapa de precisión de la ciudad mediante técnicas de geomagnetismo, georradar, fotogrametría, resistibilidad eléctrica y geoarqueología. Posteriores excavaciones permiten obtener nuevos materiales de época romana. Se confirma la existencia de un poblado importante de unos 2.000 años de antigüedad.

2016
Los ayuntamientos de la zona impulsan un proyecto para poner en valor la calzada romana y los yacimientos vinculados a ella.


 

“Etxauzia” euskaldunona izango da berriz, denok laguntzen gero

DCIM100MEDIADJI_0020.JPG

DCIM100MEDIADJI_0020.JPG


 

Gela hauetan ibiliko zen Axular atzera eta aurrera, etxeko jaun Bertrand Etxauzekin solasean. Hiru mende geroago, Charles Chaplin zen udan gaztelu honetan ostatu hartzen zuena. Gaur egun, Miamiko bikote bat da Etxauziaren jabe, baina Baigorrik bota duen erronkari Euskal Herri osoak erantzuten badio, hemendik aurrera euskaldun guztion etxea izango da.

Asrim senar-emazteak, Miamiko bikote aberats bat, dira egun gazteluaren jabeak. Udako egonaldia egiten dute hemen, azken hamalau urteotan, baina adinean aurrera doaz eta salgai jartzea deliberatu zuten duela gutxi. Horren berri izatean, baigorriar talde batek gaztelua euskaldunon eskuetara itzuli behar zela pentsatu zuen, eta eraikina erosteko kanpaina abiarazi zuen, «Euskaldun bat, euro bat» izenpean. Kanpainaren bigarren faseari ekin dio orain Etxauzia Nafartarren Etxea elkarteak, berebiziko indarrez, hala behar baita apustua irabaziko bada.

Etxauzia Nafartarren Etxea elkarteak 225 bazkide ditu egun, asko Baigorrikoak, baina baita Ipar Euskal Herriko barnealde nahiz Euskal Herri osoko batzuk ere. 2016ko udaberrian «Euskaldun bat, euro bat» kanpaina abiatu zuen, elkartea eta asmoa ezagutarazteko. Elkartea egituratzeko ere balio izan zuen, eta proiektua beste fase batera pasatzeko ere bai. Horrela, kanpainarekin batera, proiektuaren garapenean ere lanean aritu da elkartea: kanpora begirakoarekin batera, barrura begirakoa ere landu du, saretu egin da Baigorri eta inguruetako pertsona eta eragile ugarirekin, baita Euskal Herriko nahiz diasporako lagun eta elkarte ugarirekin ere.

Barnealdea biziarazi

Lau lantalde jarri dira abian elkartean, eta laurak koordinatzen dituen administrazio kontseilu bat ere lanean ari da. Horiekin batera, komunikazioan apustu sendoa egin da, eta estrategia berria pentsatu, sakondu eta garatzeko lanetan aritu da. Elkartearen helburua mila urtean herritarrentzat itxita egon den eraikin honen jabe egitea eta herritarrei ematea da. Zertarako? Egitasmo eder eta zabal bat egiteko. Ipar Euskal Herriaren barnealde osoa biziarazteko, ekonomikoki, kulturalki, linguistikoki. Bizia eman nahi diote Etxauziari, zabaldu eta biziarazi. Baina ez gaztelua bera bakarrik. Gazteluaren bidez, Ipar Euskal Herriko barnealde osoa ere bai.

Etxauzia gazteluan kokatuko dira Lantegi Elkartea, Ondarearen Interpretazio Zentroa, kultur ekimenak eta ikuskizunak egiteko gunea eta diasporari eskainiko zaizkion harrera nahiz genealogia zerbitzuak. Etxauziaren jabeak herritarrak izango dira, eta, beraz, bertako kudeaketa autogestioan oinarrituko da. Proiektu komunitarioa izango da, bere osotasunean herritarrekin eta herritarrentzat lanean arituko dena.

Egitasmoa herritarrekin aurrera ateratzeko, ez du balio publizitate kanpaina soil batek. «Sarea da interesatzen zaiguna –diosku Kattalin Sainte-Mariek, ekimenaren koordinatzaile nagusiak– eta horregatik “Zabal eta bizi” kanpaina “bizilagunak” kontzeptuan oinarritu dugu, elkarrekin egin beharrekoa delako, euskaldun guztiok proiektu honen parte izatea nahi dugulako. Horretarako, elkarlana, elkar ulermena, eta denon artean aritzeko gaitasuna jorratu nahi ditugu. Komunitate bizi eta zabal bat egin nahi dugu, denok horren barne sendi gaitezen. Dirua epe motzera bildu nahi dugun bezala, proiektua oso epe luzerakoa izatea nahi dugu».

Etxauziaren baitan norbanakoak daude. Baina Etxauziak egiten duen lanean eta proiektuetan elkarteekin aritzen da. Euskal Herri osoko elkarteekin, hain zuzen ere. «Guretzat, sarea ez da bakarrik norbanakoena, proiektu eta elkarteena ere bada. Beste askoren proiektuekin konektatuta dagoen proiektuak askoz ere balio gehiago du, joan-etorriko harreman emankorra sortzen duelako. Gauza bera esan dezakegu instituzioez ere. Horiekin lan egitera goaz, proiektua herritarrena dela garbi utzita», azaldu du Kattalinek.

Nazio ikuspegia

Horrela, egiten dutenari, maila lokaletik abiatuta ere, dimentsio nazionala ematen diote. Egiten duten ekimen bakoitzean ari direlako Ipar Euskal Herriko barnealdea biziarazten, baina zabaltzen ere bai. Lehenik, uste dute Euskal Herriari horrelako gaztelu eder bat berreskuratzeak poza emango diola, eta hori ere garrantzitsua dela alde emozionaletik. Baina, horrekin batera, idealismotik errealismorako jauzia ematen dute, sinetsita daudelako nahi dugun Euskal Herri bizi eta zabal hori egiteko, tokian tokiko lanak nazio ikuspegi batean jarri behar direla.

Lehenik eta behin, egiteko modu bat: herritarrak elkartu eta euren etorkizunaren jabe izateko lan egitea. Gero, Ipar Euskal Herriko barnealdea biziarazten lagundu. Dauden hutsuneei erantzunez, beste proiektu batzuekin batera, ekarpen hori egiten lagundu. Lehen aipatu bezala, bada administrazio kontseilu bat eta lau batzorde: diaspora batzordea, ekonomia lantaldea, historia lantaldea eta kultur ekimenak antolatzen dituzten kideak. Baita urteko batzarra ere. Erabakiak kolektiboki hartzen dira, eta hartuko dira gerora ere, gaztelua erosi ondoren.

Baigorriko eskualdea izango da, proportzioan, Euskal Herrian migrazio handienetakoa, handiena ez bada, izan duen eskualdea. Horregatik, zein toki hobea, Munduko Euskal Etxe guztien Ama izango denaren egoitza izateko? Egun, ez da horrelakorik Euskal Herrian. EAE, Nafarroa, eta orain Herri Elkargoa ditugu, baina ez dago Euskal Herri osoko diaspora osatzen dutenentzat erreferentziarik. Beraz, hutsune bat ere beteko du horrela Etxauziak.

Lehen bilketan 100.000 eurotik gora lortu ahal izan ziren. Ez da kopuru makala. Diru horri esker, proiektua bera abian jarri ahal izan da, baina oraindik diru asko falta da. «Nahiko genuke milioi eta erdi batu, eta horrekin gaztelua eskuratzeko negoziatzen hasi. Ez da hori gazteluaren prezioa, baina bai gure proiektua erreal egiteko beharko genukeen dirua», azaldu du Kattalinek. Bildu behar den diruaren zati handi bat, maiatzean hasi eta uda honetan egingo duten bilketan jaso nahi dute. Kanpaina horretan, Euskal Herri osoko eta diaspora osoko jendearen ekarpena jasotzea espero dute. Kanpaina sareetan oinarrituko da, jendearen parte-hartzean. «Bizilagunak» kontzeptua landuko dute Etxauziaren inguruko komunitate zabal eta bizi bat osatzeko. Beraz, milaka euskaldun Etxauziari dirua ematearekin batera Etxauzia komunitatearen parte izango dira. Ekitaldi, aurkezpen, sare sozial eta gainerako euskarriekin batera, guztion parte-hartzea eta laguntza ezinbestekoak izango dira, eskualdez eskualde, herriz herri.

Dagoeneko martxan da kanpaina, eta lehenengo ekitaldiak burutu dira. Esaterako, gazteluko ganbaran emanaldia eskaini dute Bernardo Atxagak eta Anarik, eta igande honetan “Hordago ardo” ikuskizuna izango da gazteluaren ganerrean (ganbaran), Mikel Garaizabal enologoaren lantaldearen eskutik: euskal arnoen dastaketa hau ikuskizunerako espresuki sortutako diziplina anitzeko sorkuntzaz inguraturik gauzatuko da. Dastaketan zehar, silueta misteriotsu batek koadro erraldoi bat margotuko du, zuzeneko musika eta bideo sorkuntzaz lagundurik. Eta aktore bik, zerbitzari, kantari, poeta eta zirikatzaile lanak egingo dituzte. Arno eta arno artean, tokiko hainbat produktu ere dastatu ahal izango dute bertaratuek. Ikuskizuna Ipar Euskal Herriko sor-marka guziek bat eginik babestua da: Ossau-Irati Gazta, Ezpeletako Biperra, Kintoa Xingarra eta Irulegiko Arnoa.

 

Etxauz gaztelua: mila urteko historia aparta

Etxauz gaztelua dagoen gunean bertan kokatu zen Baigorriko bizkondeen egoitza XI. mendeaz geroztik, 1033tik 1830era. Jaurgaineko Joanes historialariak dioenez, Antso III.a Iruñeko erregeak Baigorriko ibarra bere hurbileko jauntxo bati eskaini zion, zaindu zezan, bizkonde izendatuz. Gartzia Otsoa zuen izena, garai hartan Gorteko botilero eta Bizkaiko kondearen anaia. XIV. mende erditsutik Baigorriko bizkondeek «Etxauz» izena hartu zuten, alegia, beren jauregi nagusiarena.

Etxauztarren dinastiak bere ospe garaiak XIV. mende hondarrean eta XV.aren hastapenean ezagutuko ditu, Semen Gartzia Baigorriko hamalaugarren bizkondearekin. Haren semea, Joanes, Lizarrako merindadeko merio nagusi izendatu zuten. 1512 eta 1527 artean, Etxauzeko Grazian agramondarren leinuari lotuko zaio eta Nafarroaren independentzia defendatuko du, legezko errege diren Labriteko Joanes eta Biarno-Foix-eko Kattalinen alde. Nafarroa menperatua izan ondoan, etxauztarrek, Labrit dinastiari leial izanik, Pirinioen iparraldearen askapenean parte hartu zuten eta 1527tik aurrera Baxenabarre bilakatuko den lurraldean Nafarroako erresuma txikiaren berrantolaketan. Erresuma horretako jaun handienetakoak izango dira etxauziarrak, eta Agramont, Lukuze eta beste jaun handien ondoan Nafarroako Estatuetan beren aulkia edukiko dute. Mende hastapenetan, bizkonde titulua eta gaztelua Saint-Martin familiaren esku geldituko da, eta 1750 inguruan, Lapurdiko Senpere herriko Caupenne d’Amou-koen eskuetan.

1795eko urtarrilaren 23an, Jeanne-Marie Marguerite Caupenne d’Amou, titulu eta gazteluaren oinordekoa, Jean Harisperekin ezkonduko da. Baina bikoteak ez du haurrik izango eta bizkondeen dinastia horretan itzaliko da, Jeanne-Marie Marguerite, Etxauziako azken damarekin, 1832ko otsailaren 10ean. Harispe frantses armadetako kapitaina izango da Konbentzio Gerren garaian eta Napoleonen kanpainetan parte hartuko du. Inperioko konde izendatuko dute eta Frantziako mariskal. Ez da, ordea, Etxauziako gazteluan bizi den bere emaztearekin egoten. 1848an, Jeanne-Marie Margueriteren ilobak Etxauzia gaztelua euskaldun-irlandarra den abadiatarren familiari salduko dio.

Charles d’Abbadie d’Arrast gazteluan biziko da hil arte, 1901eko abenduan. Haren biloba Harry maiz joaten da gaztelura. Hollywood-en ari da lanean, lehenik Charlie Chaplin-en laguntzaile eta gero filmegile eta gidoilari. 1920-1930 urteetan D’Abbadie d’Arrast eta Chaplin hiru aldiz izango dira Etxauzian.

1940-1944 artean, armada alemanak okupatuko du gaztelua eta kuartel nagusi bezala erabiliko. Gazteluan bizi diren soldaduek teilatu azpietako hormetan utzi dituzte alemanez idatzi eta marrazki batzuk, gaur egun oraindik ere ikus daitezkeenak. Gerra bukatzean, nahiz eta beti d’Abbadie d’Arrast-en esku izan, gaztelua hutsik geldituko da. Harry 1968an hilko da eta 1976an, Eleanor Boardmanek, Harry d’Abbadie d’Arrasten alargunak, gaztelua salduko du.

Ondorengo urteak zailak izango dira. Gaztelua bipildu eta xehatu egingo dute jabe berriek, altxor bat aurkituko duten uste ustelean, eta azkenean bazterrera utzia geratuko da 1994ra arte. Halere, 1989an Frantziako monumentu historikoen zerrendan sartuko dute. 1994an, Baionako bikote batek, Pierne senar-emazteek, Etxauzia erosi zuten, eta erabat eraberritu. Etxauzia luxuzko ostatu etxe bilakatu zuten.

2003ko abenduan Pierne bikoteak Azrani bikoteari saldu zion gaztelua. Senarra Miamiko dirudun bat da eta bere emaztea jatorriz Erratzukoa, Baigorri ondoko auzo ibarrekoa. Azranitarrak dira egungo jabeak.

Gara, 2017/05/13