Opinión / Iritzia

Lingua Navarrorum eta hizkuntzakeria

Patxi Saez

Patxi Saez


a

Patxi Saez Beloki. Azken hatsetara eraman nahi duen hizkuntzari erasotzeko, hizkuntzakeriak erabiltzen duen tresnarik suntsitzaileena ukazioa da. Ikus ditzagun, hizkuntzakeriak euskarari eraso egiteko erabiltzen dituen ukazioetatik, hiru:

1. Iraganaren ukazioa

Espainiako hizkuntzakeriatik ukatu egiten dute Nafarroako Erriberan gaztelania ez den beste hizkuntzarik sekula izan denik. Espainiako hizkuntzakeriarentzat, Nafarroako «eremu erdalduneko» berezko hizkuntza bakarra gaztelania da, eta hor ez omen da euskararik sekula izan.

Iruñean dagoen Nafarroako Errege Artxibo Nagusian zabaldu berri duten Navarrorum erakusketak, erromatarren garaitik aurrera jasotako 36 dokumentu historikoen bidez, zalantza izpirik ez du uzten nafarren euskalduntasunaz. Erdi Aroan, Ameriketako kolonizazioa hasi aurretik, Nafarroa osoan ez ezik, Nafarroatik kanpo ere komunikaziorako hizkuntza nagusia zen euskara. Garai hartan, Errioxa eta Burgosko mugetan barrena hitz egiten zen euskara, eta Huesca eta Lleidaraino ere iritsita zegoen orduko nafarren Lingua Navarrorum.

Hizkuntzakeriaren ukazio hori beldur baten ondorio da: Espainiako nazionalismoaren hizkuntzakeriatik beldur dira Araban gertatutakoa Nafarroan ere gertatuko den. Araban, Francoren diktadura garaiko arabarrek, euskara galduta zeukaten ordurako, baina, ezpainetan euskararik ez bazuten ere, bihotzean bai, ordea. Euskararendako diktadura ukatzaile eta zapaltzaile hura amaitutakoan, arabarrei euskara sustatzeko bidea eman zaienean, beraien baitan erabat iraungi gabe zeukaten euskal senaren txingarretik, euskalduntasunaren berpizkundea gertatu da Araba osoan. Gaur egungo Araban euskara belaunaldi gazteena da. Horrela kontatu digu Xabier Euzkitze kazetari eta bertsolariak: «Askoren begietan lur arrotzak ziren euskararentzat. Arabako Errioxan bereziki, aldeko sentsibilitatea zeukatenek ere ez zuten euskararik mintzo. Aitzindari batzuek ereindako haziari esker, gaur egungo ikasle askok eta askok guraso euskaldunak dituzte. Duela pare bat hilabete izan nintzen bertan, pilota emankizun baten karietara. Beste hainbat haurren artean —ia denak euskaraz ari ziren— hiruzpalau urteko neskatxa bat ari zen pilotan, zaharragoetatik bereiz. Ni begira ikusi ninduenean, «¿juegas?» galdetu zidan. «Noski, baina nik euskaraz badakit, e!» erantzun nion. Neskatikoaren epaiak zur eta lur utzi ninduen: «A, bai? Eske zaharra zara!». Alegia, Lantziegoko errealitatean zaharrak erdararekin eta gazteak euskararekin lotzen dituzte.

2. Orainaren ukazioa

Hizkuntzakeriak berezko hizkuntzaren ukaziorako daukan beste estrategia bat hiztunen hizkuntza eskubideena da. Hizkuntza ez omen da inongo eskubideren jabe. Hizkuntzakeriatik diotenez, eskubideen jabe diren bakarrak hiztunak omen dira, herritarrak, alegia. Kontua da, horrela, hizkuntza galdu duten hiztunek ez dutela hizkuntza eskubiderik, hizkuntzaren jabe ez direlako. Modu honetara, Nafarroako «eremu erdaldunean» belaunaldiz belaunaldiko katean euskara galdu duten nafarrek ez dute hizkuntza eskubiderik euskararik ez dakitelako. Beraz, hizkuntzakeriaren arrazoibidetik hizkuntzarik ez dakienak ez du hizkuntza eskubiderik; horregatik, Nafarroako «eremu erdaldunean» hizkuntzakeriak ez du euskara ofiziala egin, ez dakienari eskubiderik aitortzeko beharrik ez dagoelako. Baina hizkuntzakeriaren arrazoibidea erabat hankamotza da; izan ere, hizkuntza ez da norbanakoarena bakarrik: Hizkuntza zerbait bada, komunikazio ekintza da eta, ekintza horretan, hiztun batek baino gehiagok esku hartzen du. Gizatalde batek egina da hizkuntza. Hizkuntza elkarrekintza kolektiboa da, hiztunek elkarrekin elkarbanatzen dituzten kultur erreferentzien gainean eraikia. Eta nafarren herria eskubideduna baldin bada, eskubide kolektibo batzuk aitortzen zaizkiolako —eta hala aitortzen zaizkio herri eskubide horiek Nafarroari— euskararen hiztun-herriari ere bere aitortza zor zaio herritarrez osatutako kolektiboa den aldetik. Baina hizkuntzakeriatik eskubide horiek ukatu egiten dira, eskubideen edukitzaile bakarra hiztuna dela esanda. Arrazoibide horretatik ere huts egiten du hizkuntzakeriak; izan ere, eskubideak, tartean herritar bakarra baldin badago ere, babestu beharrekoak dira herri-erakundeen aldetik, eta Nafarroako «eremu erdaldunean», oraindik orain eta orain bertan, badira euskararen hiztun bat baino gehiago. Hizkuntzakeriaren gaitzak jotako herri-erakundeek, Nafarroakoak kasu, hizkuntza zapalkuntzari begi-belarriak ixten dizkiote bertako eta berezko hizkuntzari eta hiztunei kalte egiteko.

3. Etorkizunaren ukazioa

Hizkuntza menderatuak izandako zapalkuntza eta bidegabekeriak oso nabarmenak direnean, berriz, hizkuntzakeriatik, onenean, halakorik gertatu dela onartuko dute aho txikiarekin; baina, gertatua gertatuta dagoela, eta, aurrera egiteko, kontuak bere horretan uztea dela onena esango digute. Alegia, egindako okerrak ez duela bueltarik eta ez dagoela ezer egiterik egindako okerra konpontzeko. Azken batean, gizateriaren historia hildako hizkuntzez beteta dagoela azpimarratuko digute hizkuntzakeriatik eta latinaren adibidea jarriko digute. Hau da, gaztelania nagusitu baldin bada herritarren mintzo gisa, konponbiderik ez dagoela esango dute hizkuntzakeriatik, euskara hilda eta galduta dagoelako herritar horien artean. Baina hori lan istripuek konponbiderik ez dutela esatea bezalakoxea da: Lan istripuz hildako langileak ezin direla berpiztu eta bakean uzteko. Alegia, lan istripuan hildakoak hilda daudelako, segurtasun neurri gehiago hartzea alferrikakoa dela esatea bezalakoxea da. Hildako langileei begiratu beharrean, bizirik daudenei begiratu behar zaie eta hizkuntza kontuetan gauza bera: Hizkuntza bat biziberritzeko belaunaldi berriei begiratu behar zaie, eta belaunez belauneko hizkuntza sorberritzeari begirako lanari lotzea da etorkizuna irabazteko bidea, Araban egin duten bezalaxe.

*Soziolinguista


 

La victoria de Iturisa-Orreaga en 2018

tomás urzainki

Tomás Urzainqui. Si la verdadera importancia de la civilización aquí desarrollada, ya emergió cuando se abría en 2002 -mediante cesárea- el seno de Iruña, en el lugar que ocupaban las monumentales termas públicas de la urbe Pamplonesa, para a pesar de ello instalar en su lugar de inmediato, sacrílegamente y sin escrúpulo, un simple aparcamiento de coches, asistimos en la actualidad a la confirmación de la civilización propia, nada menos que en otro de los más emblemáticos escenarios, el de Orreaga, con la ciudad también euskaldun de Iturisa

La destrucción de la ciudad vascona de Iturisa por los bárbaros supuso tapar por completo y de forma definitiva la calzada, haciéndola impracticable en este tramo, de una de las más importantes vías de comunicación de Europa, con los escombros de las viviendas de los vascones derrumbadas a todo lo largo de la travesía urbana de la misma.

La ciudad vascona, levantada en Erronzabal, aparece ahora con la tecnología del geomagnetismo y georadar en una extensión bastante apreciable, con sus manzanas, delimitadas por calles paralelas y perpendiculares, viviendas y grandes edificios, de todo lo cual solo se ha excavado el 1%. Las sucesivas batallas de Orreaga, que ocurrieron entre el 15 de agosto del año 778 y el 824 en la comarca de esta ciudad de Iturisa, son hitos de un continuo, tan largo como el de la historia de la propia sociedad pirenaica. La posibilidad de que tuvieran un resultado victorioso está en los medios de su civilización superior y con la organización de una sociedad política que se defiende a sí misma. El reduccionismo negacionista, que al parecer en la actualidad se ha apoderado de buena parte de Euskal Herria, no va a poder seguir ocultando más la totalidad de la verdad -política, euskaldun, cultural, jurídica, económica y social- propia de esta sociedad. Por otro lado, no se está haciendo caso a los euskerólogos importantes que ha habido en este país, cuando advirtieron de la necesidad de potenciar el conocimiento del conjunto de la realidad, divulgándolo con veracidad. Fue precisamente aquella civilización euskaldun-europea con sus abundantes ciudades la matriz de la sociedad plural y abierta que creó el Estado propio y singular de Navarra, el único de los vascos.

La seguridad interna de la sociedad pirenaica existente se debilitó cuando la Iglesia católica, nueva religión en el Europeo Estado Romano desde el año 313, fue subsumida dos siglos más tarde por los bárbaros. La civilización europea vascon-romana resiste, mientras que aquella religión es dominada por el reino bárbaro de los francos el año 499 con la cínica conversión al catolicismo de su rey Clodoveo, o en el reino bárbaro de los visigodos el año 587 con la igualmente de Recaredo. Esta anómala situación exigió que el Estado navarro preservara su civilización euskaldun-europea, lográndolo hasta que como consecuencia de la conquista la iglesia navarra desapareciera en 1523, a manos de la Iglesia patrimonial e inquisitorial de la Monarquía española y luego también de la cristianísima galicana, aun manteniendo las instituciones estatales navarras hasta 1841.

Se está comenzando a ver el resurgir de la realidad ocultada, que había sido negada durante demasiado tiempo, por la presión de las sucesivas hordas depredadoras de los conquistadores y de las de sus secuaces de toda especie. Son, nunca es tarde, los esperados e inevitables éxitos de la verdad sobre la barbarie, incompatibles con la ignorancia, planificada desde el poder suplantador de los parasitarios liberticidas, asimismo como sucede ahora ante nuestros ojos con el nefando monumento levantado, en medio de Pamplona-Iruña, para consagrar la presencia indefinida de la última e inaudita barbarie genocida de 1936, continuación agravada de todas las anteriores.