Cultura / Kultura

Euskaraldia bizitzeko prest

euskara

Bandera Navarra - EuskeraAhobizi edo Belarriprest bezala izena emateko epea irekita, euskara sustatzeko eta hizkuntza ohituratan eragiteko ariketa erraldoia gero eta hurbilago dago, euskaraz ‘gehiago, gehiagorekin eta gehiagotan’ mintzatzea helburu.

Ertzera hurbildu ahala etengabe handitzen eta indar-tzen doan olatuaren pare ailegatzen ari da jada Euskaraldiaren bigarren edizioa, hizkuntza ohituretan eragiteko ariketa sozial erraldoia, euskaraz gehiago, gehiagorekin eta gehiagotan egiteko helburuarekin. Ekitaldiaren antolatzaile nagusi den Euskaltzaleen Topaguneko kideek aditzera eman bezala «ilusioa eta indarra» nabarmenak dira ariketarekin bat egin duten herri batzordeen artean, hala nola jada izena ematen hasi diren herritara ororen artean ere, bigarren edizio honek 2018koak izan zuen arrakastari heldu eta akaso gailenduko dionaren seinale.

Jon Zapata, Oskar Zapata, Iñaki Sagardoi eta Irati Ornat, Nafarroako Euskaltzaleen Topaguneko kideak.

Ostegunean ireki zen herritarrek Belarriprest edo Ahobizi bezala izena emateko tartea eta gaur itxiko da aurtengo nobedade nagusia den Ariguneen inskripzioa, Euskal Herriko mapan euskaraz aritzeko bermea eskainiko duten milaka espazio markatuz. «Hala ere», dio Iñaki Sagardoi Euskaraldiaren Nafarroako koordinatzaileak, «kantitatea baino, kalitatea» izango da irizpide nagusi ariketaren arrakasta neurtzerakoan. Ariguneak, izan ere, era guztietako erakunde, enpresa eta elkarteek osatuko dute, euskal gizartean erreferentzial diren entitate horietatik hasi eta norbere egunerokoan aurkitzen diren espazio txikietaraino, «izan auzoko okindegia edo noiznahi bisitatu dezakegun elkartea».

Milaka dira jadanik Euskal Herri osoan euskararen erabilera ardatz duen Euskaraldia ariketa sozialerako aktibatzen ari diren Ariguneak. Azaroaren 20tik abenduaren 4ra egingo den Euskaraldiaren bigarren edizioaren berrikuntza nabarmenetakoa da, era guztietako erakunde, enpresa eta elkarteetan sortzen diren euskara erabiltzeko gune babestuena. Izan ere, lehen edizioan hiztunen arteko harremanetan oinarritutako ariketa sozialari talde babestuetan egiten den ariketa gehitu zaio aurten.

Oskar Zapata Topaguneko Nafarroako koordinatzaileak azaldu moduan, Arigune bezala jardungo duten entitateen inplikazioa ezinbestekoa izango da aurten, gune hauek «Euskaraldiaren babesle eta sustatzaile izateko inplikazioa», hain zuzen ere. «Gogoeta bat ere eska-tzen diegu, askotan euskararen gaia ez delako entitate edo elkarte hauen agendetan egoten. Gogoetak euskararen munduan posizio berri bat hartzen lagunduko die». Izan ere, zerbait baldin bada Euskaraldia, ariketa praktiko bat da. Sagardoik azpimarratu bezala, «15 egunetan egiteko ariketa boluntario bat da. Egun horietan taldeak erabakitzen du, kanpora zein barrura, ariketa egitea; eta gure proposamena erabaki hauek luzera mantentzea izango da. Guretzat, Euskaraldia gauzak egin daitezkeela erakusteko eta esperimentatzeko proposamen bat da». «Egizu, sentitu, ikusi nola sentitu zaren eta hortik etorriko da eraldaketa. Aktibazioa da, batez ere, bila-tzen duguna», azpimarratu du Zapatak.

Kike Amonarriz Euskaltzaleen Topaguneko presidenteak Donostian ospatutako agerraldi batean Ariguneen urrats horiek garrantzia kualitatibo handia dutela azpimarratu zuen, «euskaraz gehiago aritu nahi dutenei horretarako aukera ematen dielako, eskoletan egiten den lanari babesa eman eta aisialdian zein lan-munduan euskaraz aritzeko aukera ematen duelako, era guztietako erakundeek gizartearen nahi maioritarioarekin bat egiten dutelako eta euskararen biziberritze prozesuari hauspoa ematen diotelako».

Nafarroan, dagoeneko entitate eta talde asko izan dira Arigune bezala izena eman dutenak, tamaina eta mota anitzetakoak. «Bagenekien Aringuneen proposamena oso erronka handia izango zela Euskal Autonomi Erkidegoarekin alderatuta, baina nafar gizartean pisu handia duten elkarte eta taldeek izena eman dutela ikusi dugu, eta hori oso garrantzitsua da. Oso argazki korala izango da Aringuneena». Handitik txikira ere joko da, ez baitira faltako denda eta merkatal gune txikiak ere. «Azkenean», dio Jon Zapata Nafarroako sustatzaile taldeko kideak, «norbanakook ez dugu bakarrik parte hartzen honetan, espazio eta gune desberdinetan parte har-tzen dugu, eta horiek ere hartzen joan behar gara gutxinaka, harnasgune desberdinak sortzen».

Rolak arduraz aukeratzea Ostegunean ireki zen Belarriprest edo Ahobizi bezala Euskaraldian izena emateko epea, azarora arte luzatuko dena. Iaz, Nafarroan bakarrik 22.000 pertsonak baino gehiagok eman zuten izena, eta antolatzaileek gutxienez zifra berbera eskuratzea espero dute, betiere azpimarratuz alderdi kualitatiboa kuantitatiboa baino garrantzitsuagoa dela. «Aurtengo erronka», dio Zapatak, «pedagogian kokatzen dugu, norberak ulertzean zein den aukeratu behar duen rola».

Rol aukeraketa hori jarreran oinarritzen dela argitu du: «Aurreko ariketan, Ahobizi euskaldun zela ulertu zuten askok, konturatu gabe bere egunerokoan ez zela egingarria aldi oro euskaraz aritzea. Kasu horietan Belarriprest paperean kokatuta oso eroso sentituko dira. Ulertu behar da euskararen biziberritze prozesuan urrats emankorrak ematen hasiko garela Belarriprest kopuru oso handia dugunean. Zenbat eta Belarriprest gehiago are eta Ahobizi gehiago izango ditugu». «Oinarria», nabarmendu du «jarrera da, norbera seguru sentitzea ariketan». Azken batean, Zapatak dioenez, «Belarriprest rola ongi betetzea inportanteagoa dela Ahobizi rola gaizki joka-tzea baino. Horri ematen diogu garrantzi gehiago, zifrei baino».

Izan ere, Euskaraldia nabarmen-tzen duen ezaugarrietako bat emai-tzak eta eragina neurtzeko gaitasuna da. Ariketaren lehenengo edizioan, 11 egunez euskaraz maizago aritzeko baldintzak sortu zirela nabarmendu zuen Euskal Herriko Soziolinguistika Klusterrak egindako ikerketak, erabileraren gorakada eraginez; eta hurrengo egunetan baldintza horiek ehuneko «oso garran-tzisu batean» mantendu zirela ere adierazi zuen. «Zientifikoki demostratu da ariketak emaitza positiboak dituela, gai dela hizkuntza ohituratan eragiteko», azpimarratu du Sagardoik.

Herri-batzordeak, ariketaren motorea Sare erraldoi bat josteko gaitasuna baduela erakutsi du Euskaraldiak, eta sare horren oinarrian daude herri-batzordeak, eskualde guztietan hilabetez hilabete lanean aritu diren eta ariketari ekin aurretik horretan jarraitzen duten herritar taldeak. 2018an egin zen lehenengo edizioan Euskal Herri osoko 405 udalerritan eratu ziren batzordeak, eta aurten zenbatekoa mantendu bakarrik ez eta areago-tzea ere lortu da.

Irati Ornat Iruñerriko herri-batzordeen dinamizatzaileren iritziz lehenengo edizioaren esperientziak alde jokatu du antolakuntzaren dinamikan, izan ere, Nafarroan bertan «2018an sortu ziren talde askok lanean jarraitu dute ordutik, oso adierazgarria den zerbait. Konpromiso handia hartu da horrelako ariketa zabal bat egin ahal izateko». «Izkutuko lana», Jon Zapatak erran bezala, handia izan da: «Badira talde batzuk azkeneko hilabeteetan aktibatzen direnak, baina beste ba-tzuk urte eta erdi daramatzate lanean. Helburu berdinarekin lan desberdina eginda ere, guztiek egiten dute ekarpena». Halaber, euskarak tarterik ez duen herri askotan hizkuntzaren gaia «mahai-gainera-tzeko gaitasuna» daukatela ere nabarmendu du Zapatak, «dudarik gabe herri-batzordeek daukaten eragin hoberenetako bat».

«Azken finean», dio Ornatek, «herrian bertan, motorea batzordeak dira, horiei esker iritsiko zaie informazioa bizilagunei». Iruñerriko dinamizatzaileak aitortu duenez, osasun krisia medio urte zaila izan arren lan dinamikari eustea lortu dute: «Konfinamendu garaian izan ezik herri askotan elkartzen jarraitu ahal izan dute, eta hori oso esanguratsua da. Hartu duten konpromisoa eta lan bolondresa eskertzekoa izaten ari da».

Oskar Zapatak aditzera eman bezala, herri-batzordeen lan ezinbestekoarekin batera nabarmentzekoa izaten ari da Nafarroako Gobernuaren inplikazioa gurean. «Urte zaila izan den arren agindutako guztia mantendu dute eta mahai gainean jarri ditugun proposamen guztiak ontzat eman dituzte, esaterako Etxealditik Euskaraldira konfinamenduan martxan jarri genuen ekimena». Euskal Herriko gainerako erakundeen babesarekin batera, sektore profesionalaren eta herri mugimenduen bultzada ere nabarmena izan dela dio.

Azken batean, Euskaraldiak zerbaitek definitzen badu, sare bilaka-tzeko duen gaitasuna da, zehazki Nafarroan aurretik sekula ezagutu ez den sare handiena, Zapatak nabarmendu bezala. Horretaz gain, «Euskal Herrian pizgarri da hizkun-tza ohituratan eragiteko eta hori da bere ekarpen nagusia. Jendearengan ilusioa piztea da helburua, eta gero bakoitzaren esku dago hori mantentzea».

Azpimarratzeko

  • Noiz. 2020ko azaroaren 20tik abenduaren 4ra.
  • Helburua. Euskararen erabilera areagotzea hizkuntza ohituratan eraginez eta euskaraz aritzeko guneak zabaldu eta areagotuz.
  • Koordinazio mahaia. Euskaltzaleen Topagunea, Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua, Euskararen Erakunde Publikoa eta Euskal Hirigune Elkargoa.

Rolak

  • Ahobizi. Euskaraz ulertzen duten guztiekin euskaraz egiten dut uneoro. Kideek euskaraz uler-tzen ote duten ez dakidanean lehen hitzak, beti, euskaraz egiten ditut; euskaraz ulertzen badute, euskaraz jarraitzen dut. Batzuetan zaila izan arren, elkarrizketa elebidunetan ere euskarari eusten diot kideek ulertzen dutenean.
  • Belarriprest. Nire gaitasun eta aukeren arabera erabakitzen dut euskaraz noiz eta norekin egin. Beti ez dut euskaraz egingo uler-tzen duten guztiekin, baina euskara dakitenek niri uneoro euskaraz hitz egitea nahi dut.
  • Arigunea. Entitate barruan euskaraz aritzeko guneak dira; euskaraz hitz egiteko aukera bermatzen dute uneoro, izan entitate barruan edo izan entitateak herritarrekin duen harremanean. Talde hauetako kideek ahobizi eta belarriprest modura jardungo dute Euskaraldian.
  • Aringuneak euskaraz aritzeko espazioak izango dira, Euskaraldiaren bigarren edizioko nobedade garrantzitsuenetako bat
  • Antolatzaileek herri-batzordeetan egiten ari den lan bolondresa nabarmendu dute, herritarren konpromisoaren seinale

Diario de Naoticias 26.09.2020


La curiosa relación del encierro y la pelota vasca en Pamplona/Iruña.

Pelota Vasca

Pelota Vasca


 

El encierro y el juego de pelota de la Misericordia de Pamplona. El encierro conforma el símbolo más conocido de Pamplona, pero pocas personas conocen su curioso paralelismo con la pelota. Sobre su origen debemos recordar que hasta el siglo XX, los pastores conducían a los toros a través de las cañadas, pues hasta la aparición del transporte por carretera o el ferrocarril no existía otro modo de llevarlos. Al llegar a las proximidades de cada población acampaban en las afueras y, ya por la noche, con las calles desiertas y sin peligro, se trasladaba por el centro de la ciudad hasta la plaza.

Pero en Pamplona y en San Fermín había mucha gente con ganas de cachondeo, así que los mozos comenzaron a meterse en el recorrido, ya no solo conduciendo el ganado por detrás, sino citándolo y corriendo delante. Las autoridades trataron de acabar con esa práctica y dictaron bandos prohibiéndolo en 1717 y 1731. Pero la gente ni puñetero caso, así que el encierro se hizo cada vez más popular y el ayuntamiento no tuvo otra que aceptarlo, dictando en 1867 las primeras ordenanzas reguladoras. Lo que comenzó como una gamberrada terminó dando a conocer Pamplona en el mundo entero.

Y ahora veamos qué pasó con la pelota, en el siglo XVIII se jugaba de manera generalizada a pelota en las calles y plazas, provocando altercados, pelotazos a viandantes y problemas de orden público. La gota que colmó el vaso sucedió en 1743, cuando el mayordomo del Virrey de Navarra recibió un pelotazo de un partido que se estaba jugando en la calle. Así que el Virrey se quejó al alcalde y este publicó el primer bando prohibiendo jugar a pelota fuera de los lugares autorizados:

«Por cuanto habiéndose notado que, con motivo de haberse introducido la costumbre de jugar a la pelota en las calles públicas, no solamente se estorba e impide el tránsito y libre comercio de las gentes, sino que van expuestas al riesgo de que se les dé algún golpe y se sigan disensiones, así bien manda que desde la publicación de este bando en adelante, bajo pena de cincuenta libras y dos días de cepo, nadie juegue a la pelota en las calles en ningún día festivo ni de labor. Pamplona, 20 de septiembre de 1743”.

Cepo

No era para tomárselo a broma: dos días en el cepo por jugar a pelota en la calle… pero ni aún así, ni dios hacía caso y el bando tuvo que ser reiterado en 1745, 1761, 1772 y 1774. Todo en vano, así que el ayuntamiento para evitar que se jugara en las calles optó por construir un trinquete: el Juego de Pelota de la Misericordia, que se ubicó en el Paseo Valencia, siendo inaugurado el 12 de julio 1777.

26.-plano-pamplona-1882-recortado-1

En el encierro y en la pelota las prohibiciones fueron inútiles, pero su segundo paralelismo es que el ayuntamiento en ambos casos puso en marcha la estrategia de “si no puedes con tu enemigo, sácale provecho”. Pues en el caso del encierro, el ayuntamiento cedió hace un siglo a la Casa de Misericordia los terrenos para construir y gestionar la plaza de toros, cuyos beneficios (al igual que los de la retransmisión del encierro) se destinan a la residencia en la que viven más de quinientos ancianos y ancianas.

Pero esta táctica ya se había puesto en marcha en 1777 con el juego de pelota, siglo y pico antes, pues todos los beneficios del juego de pelota se destinaban a la Casa de Misericordia, fundada en 1692 y que desde 1706 contaba con un edificio en el Paseo Valencia (o Sarasate), con la finalidad de «atender a los mendigos y pordioseros que, vagabundeando de puerta en puerta, no viven cristianamente, la mayor parte de ellos por desconocer la doctrina cristiana y los artículos de nuestra santa fe».

En definitiva, el encierro y la pelota forman parte de la idiosincrasia pamplonesa, las prohibiciones no sirvieron de nada, y el ayuntamiento finalmente optó, en ambos casos, por sacar provecho con un finalidad loable.

Por cierto, que “La Meca”, nombre por el que todo el mundo llama y conoce a la Casa de Misericordia, proviene de la forma en que ya en 1716 se escribía la abreviatura de Misericordia: Mca.

pelotavasca.org